Proqram Təminatı Nədir? Növləri Hansılardır?

Proqram təminatı (yazılım) kompyuterin müəyyən tapşırıqları yerinə yetirməsi üçün nəzərdə tutulmuş təlimatlar və məlumatlar məcmusudur. Sadə dildə desək, kompyuterin "beyni" kimi düşünülə bilər. Avadanlıq (kompyuterin fiziki hissələri - aparat təminatı) olmadan proqram təminatının işləməsi mümkün deyildir, lakin avadanlıq da proqram təminatı olmadan hər hansı mənalı funksiyanı icra edə bilməz.

Sadə kalkulyatordan mürəkkəb videooyunlara, əməliyyat sistemlərindən veb-saytlara qədər həyatımızın hər sahəsində proqram təminatı ilə qarşılaşırıq. Gələcəkdə isə onun əhəmiyyəti daha da artacaqdır. Proqram mühəndisliyi ən çox tələbat duyulan peşələrdən biri olaraq hər zaman qalmağa davam edəcəkdir. Mövzuya dair nümunələr aşağıdakı kimidir:

• Windows, macOS, Linux kimi əməliyyat sistemləri kompyuterinizi idarə edən təməl proqram təminatlarıdır.
• Telefonunuzda istifadə etdiyiniz hər bir tətbiq bir proqram təminatıdır.
• Süni intellekt, maşın öyrənməsi, böyük məlumat (Big Data) kimi anlayışların təməlində proqram təminatı dayanır.
• Səyahətçi (brauzer) vasitəsilə gördüyünüz hər bir veb-sayt proqram təminatı məhsuludur.

Bütün bunlara əlavə olaraq, proqram təminatı ümumi olaraq iki əsas başam altında araşdırılır. Bunlar sistem proqram təminatı və tətbiqi proqram təminatı şəklindədir.

Sistem Proqram Təminatı və Kompyuterin Təməl Daşı

Sistem proqram təminatı kompyuterin təməl işləyişini təmin edən, aparat təminatı (avadanlıq) və tətbiqi proqram təminatı arasında körpü rolu oynayan proqramlar sırasıdır. Kompyuterin açılışından bağlanışına qədər arxa fonda çalışaraq aparat resurslarının səmərəli istifadəsini təmin edir və digər proqramların sorunsuz işləməsinə zəmanət verir.

Əməliyyat sistemi sistem proqram təminatının ən mühüm tərkib hissəsidir. Windows, macOS, Linux kimi əməliyyat sistemləri kompyuterin bütün aparat və proqram resurslarını idarə edir, istifadəçi interfeysini təqdim edir və digər tətbiqlər üçün platforma formalaşdırır. Məsələn, mətn yazarkən istifadə etdiyiniz Word proqramı əməliyyat sistemi sayəsində kompyuterinizin prosessorunu, yaddaşını və ekranını istifadə edə bilir.

Drayverlər (sürücülər) isə aparat komponentləri ilə əməliyyat sistemi arasındakı əlaqəni təmin edən xüsusi proqram təminatlarıdır. Videokart, səs kartı, çap qurğusu (printer) kimi hər bir avadanlığın doğru işləməsi üçün xüsusi drayverə ehtiyacı vardır. Drayverlər avadanlığın xüsusiyyətlərini əməliyyat sisteminə tanıdaraq əməliyyat sisteminin bu avadanlığı idarə etməsinə şərait yaradır. Digər tərəfdən, kompiyatorlar və əlaqələndiricilər kimi digər sistem proqramları proqramçıların yazdığı kodları maşın dilinə çevirərək kompyuterin bu kodları anlayıb icra edə bilməsini təmin edir. Bu sayədə insan tərəfindən yazılan yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dillərindəki proqramlar kompyuterin aparat təminatı tərəfindən birbaşa icra oluna bilir.

Tətbiqi Proqram Təminatı

Tətbiqi proqram təminatı kompyuterlərimizin təməl funksiyalarını tamamlayaraq müəyyən tapşırıqları yerinə yetirməyimizi təmin edən proqramlardır. Sistem proqram təminatının üzərində inşa edilir. Kompyuterlərimizi şəxsi ehtiyaclarımıza uyğunlaşdırmağımızı və müxtəlif işləri daha səmərəli şəkildə görməyimizi təmin edir.

Tətbiqi proqram təminatının təməl xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

• İstifadəçilərin xüsusi ehtiyaclarını qarşılamaq üçün layihələndirilir.
• Ofis tətbiqlərindən oyunlara, elmi hesablamalardan qrafik dizayn proqramlarına qədər geniş kateqoriyada tətbiqi proqram təminatı mövcuddur.
• Müəyyən bir əməliyyat sistemi üzərində çalışacaq şəkildə hazırlanır.

Gündəlik həyatda tez-tez istifadə etdiyimiz bir çox proqram tətbiqi proqram təminatıdır. Məsələn, bir sənəd yazmaq üçün istifadə etdiyimiz Word, təqdimat hazırlamaq üçün istifadə etdiyimiz PowerPoint, internetdə gəzmək üçün istifadə etdiyimiz Chrome kimi proqramların hamısı tətbiqi proqram təminatıdır. Ayrıca fotoşəkil redaktə proqramları, videooyunlar, musiqi pleyerləri, elektron cədvəllər və daha bir çox proqram da bu kateqoriyaya daxildir.

Tətbiqi proqram təminatının növləri aşağıdakı kimidir:

• Ofis tətbiqləri: Word, Excel, PowerPoint kimi sənədlər yaradıb redaktə etmək üçün istifadə olunan proqramlar
• Veb-brauzerlər (səyahətçilər): İnternetdə gəzmək üçün istifadə olunan proqramlar (Chrome, Firefox, Safari və s.)
• Məlumat bazasının idarəetmə sistemləri: Məlumatları saxlamaq, nizamlamaq və idarə etmək üçün istifadə olunan proqramlar
• Mobil tətbiqlər: Sınaqlı (smart) telefonlarda istifadə olunan tətbiqlər
• Qrafik dizayn proqramları: Vizual məzmunlar yaratmaq üçün istifadə olunan proqramlar
• Oyunlar: Əyləncə məqsədli istifadə olunan proqramlar

Proqramlaşdırma Dilləri

Proqramlaşdırma dilləri insanların kompyuterlərlə əlaqə qurmasını təmin edən, müəyyən sintaksisə və qaydalara malik simvollar və sözlərdən ibarət süni dillərdir. Bu simvolik sistemlər sayəsində mürəkkəb əməliyyatları və alqoritmləri kompyuterlərə köçürərək istədiyimiz proqramları və tətbiqləri hazırlaya bilərik. Eynilə fərqli ölkələrin öz dilləri olduğu kimi, proqramlaşdırma dünyasında da bir çox fərqli proqram dili mövcuddur.

Proqramlaşdırma Dillərinin Müxtəlifliyi və İstifadə Sahələri

Proqramlaşdırma dilləri məqsədlərinə və xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Bəzi dillər müəyyən bir sahədə ixtisaslaşdığı halda, bəziləri isə daha ümumi məqsədlər üçün istifadə edilə bilər. Ən populyar və geniş yayılmış proqramlaşdırma dilləri və onların istifadə sahələri aşağıdakı kimidir:

• Python: Sadə və oxunaqlı quruluşu ilə yeni başlayanlar üçün idealdır. Məlumat elmi (Data Science), süni intellekt, maşın öyrənməsi kimi sahələrdə sıxlıqla istifadə olunur. Ayrıca veb-proqramlaşdırma və avtomatlaşdırma tapşırıqları üçün də üstünlük verilir.
• Java: Geniş kitabxana dəstəyi və platformadan müstəqil olması sayəsində böyükmiqyaslı tətbiqlər hazırlamaq üçün uyğundur. Android tətbiqləri, veb-tətbiqlər və korporativ (enterprise) tətbiqlərdə istifadə olunur.
• JavaScript: Veb-səhifələrə interaktiv xüsusiyyətlər əlavə etmək üçün istifadə olunan təməl dildir. Node.js sayəsində server tərəfli proqramlaşdırmada da qarşımıza çıxır.
• C++: Yüksək məhsuldarlıq tələb edən tətbiqlər (oyunlar, əməliyyat sistemləri, quraşdırılan/pərdəarxası sistemlər) üçün üstünlük verilən güclü bir dildir.
• Swift: Apple tərəfindən iOS və macOS tətbiqləri hazırlamaq üçün layihələndirilmiş müasir bir dildir.
• C#: Microsoft tərəfindən hazırlanan C#, Windows tətbiqləri, oyun proqramlaşdırılması (Unity) və .NET platforması üçün istifadə olunur.
• PHP: Veb-proqramlaşdırma sahəsində ən məşhur dillərdən biridir. Dinamik veb-saytlar və e-ticarət platformaları üçün üstünlük verilir.
• Go: Google tərəfindən hazırlanan, sadə və etibarlı sistemlər yaratmaq üçün nəzərdə tutulmuş bir dildir.